श्री बाळूमामा: आदमापूरचे मेंढपाळ संत

बाळूमामांचा जन्म ३ ऑक्टोबर १८९२ रोजी बेळगाव जिल्ह्यातील चिक्कोडी तालुक्यातील अक्कोळ या छोट्या गावात झाला. त्यांचे कुटुंब धनगर समाजातील मेंढपाळ होते आणि वडिलांचे नाव मायाप्पा असे नोंदवले जाते.

त्यांच्या बालपणाविषयीच्या आठवणी सांगतात की आजूबाजूच्या कामात त्यांचे मन फारसे रमत नसे. ते कन्नड आणि मराठी दोन्ही भाषा बोलत मोठे झाले. सीमेच्या दोन्ही बाजूंच्या गावांमध्ये त्यांचा भक्तसंप्रदाय पसरण्यामागचे हे एक कारण आहे.

त्या काळाच्या रीतीप्रमाणे लहान वयातच, स्वतःच्या इच्छेने नव्हे तर घरच्यांच्या योजनेने त्यांचे लग्न झाले. संसार फार काळ टिकला नाही. पुढे आयुष्य वाटेवरचे झाले: त्यांना सुमारे पंधरा मेंढरे मिळाली आणि ती घेऊन ते बाहेर पडले.

मराठी परंपरेनुसार त्यांची गुरुपरंपरा पाटगावच्या श्री मौनी महाराजांपासून पुढे श्री मुळे महाराजांपर्यंत जाते. श्री मुळे महाराज हेच त्यांचे गुरू मानले जातात. त्यानंतर अनेक दशके ते कोल्हापूर, बेळगाव आणि पुढच्या गावांमधून मेंढरांसह फिरत राहिले. जिथे आदराने बोलावले तिथे राहिले आणि पुढे चालत राहिले.

याच गावांमध्ये त्यांची कीर्ती पसरली. भाविक सांगतात की त्यांनी आजार बरे केले, नसताना अन्न उपलब्ध करून दिले आणि दिलेले इशारे खरे ठरले. या कथा भाविक जशा सांगतात तशाच इथे नोंदवल्या आहेत. याच श्रद्धेतून कुटुंबे नवस म्हणून मेंढरे अर्पण करत गेली आणि कळप वाढत गेला.

त्यांची शिकवण साधी होती आणि ती त्यांनी वाढवून सांगण्यापेक्षा पुन्हा पुन्हा सांगितली: अखंड नामस्मरण, "रामकृष्णहरी" या शब्दांत. हे तत्त्वज्ञान नव्हते, तर लिहिता-वाचता न येणाऱ्या माणसालाही करता येईल अशी साधना होती.

ते आयुष्यभर शाकाहारी राहिले. ज्यांच्या नावावर चमत्कार सांगितले जातात, त्यांनीच अंधश्रद्धेला विरोध केला ही नोंद घेण्यासारखी गोष्ट आहे. त्यांनी जातीभेद मानला नाही आणि आज आदमापूरला जमणारी गर्दी सर्व जातींतून येते.

बाळूमामांचे लग्न लहान वयात झाले आणि ते त्यांच्या इच्छेविरुद्ध ठरवले गेले होते. ते संसारात रमले नाहीत. याविषयी उपलब्ध माहिती अत्यंत त्रोटक आहे.

काही संकेतस्थळांवर त्यांच्या पत्नीचे नाव आढळते. तेच नाव मराठी नोंदींमध्ये त्यांच्या आईचे म्हणून येते. म्हणजे दोहोंपैकी एक चुकीचे आहे. ज्या कुटुंबाविषयी लोकांच्या मनात श्रद्धा आहे त्याबद्दल चुकीची माहिती देण्यापेक्षा इथे मोकळी जागा ठेवणे आम्हाला योग्य वाटते. याबाबतचा अधिकार आदमापूरच्या श्री बाळूमामा संस्थानाचा आहे, आमचा नाही.

मेंढरे ही त्यांच्या कथेतील दुय्यम गोष्ट नाही, तीच तिचा केंद्रबिंदू आहे. सुरुवात सुमारे पंधरा मेंढरांनी झाली. भाविक सांगतात की आज हा कळप हजारोंच्या घरात आहे आणि त्यांचे अनुयायी तो त्याच पद्धतीने सांभाळतात.

कळप आजही चालतो. तो जिथून जातो तिथे कुटुंबे दर्शनासाठी बाहेर येतात आणि तो ज्या शेतात मुक्काम करतो ते शेत त्या हंगामात भाग्याचे मानले जाते. तुम्ही परिसरात मुक्कामाला असाल आणि कळप जवळपास असेल तर विचारा, लोकांना ठिकाण माहीत असते.

आदमापूरजवळील चिकोत्रा नदीकाठच्या मेतके गावात बाळूमामांनी १९३२ साली स्वतः एक खांब रोवला. एका भक्ताने गावात सागवानाचे झाड आणले आणि मामांच्या साक्षीने त्या झाडाला खांबाचे रूप देण्यात आले. याविषयी ते म्हणत असत की एक खांब कैलासात आहे आणि दुसरा मेतक्यात.

वर्षातील अकरा महिने हे लाकूड पंचधातूच्या वेष्टनात बंदिस्त असते. श्रावण महिन्यात संस्थानाकडून पूजन व अभिषेक करून वेष्टन काढले जाते आणि मूळ सागवानी खांब भाविकांच्या दर्शनासाठी खुला होतो. भाविक त्याला प्रदक्षिणा घालतात. या ठिकाणी केवळ बाधाच नव्हे तर माणूस सोबत घेऊन येतो ती भीती आणि नैराश्यही उतरते, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.

भेटीचे नियोजन करणाऱ्यांसाठी या दोन गोष्टी एकत्र लक्षात ठेवण्यासारख्या आहेत: खांब श्रावणात खुला असतो आणि पुण्यतिथीही श्रावणातच येते. एकाच महिन्यात दोन्ही येतात. त्यामुळेच आदमापूरमधील रूम्स लवकर आरक्षित होतात.

४ सप्टेंबर १९६६ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील भुदरगड तालुक्यातील आदमापूर येथे बाळूमामांनी समाधी घेतली. समाधीवर मंदिर उभारले गेले आणि आज गाव त्याच नावाने ओळखले जाते.

मंदिराचे बांधकाम पांढऱ्या संगमरवरातील आहे. आजूबाजूला भाविक जिथे जातात अशी इतर ठिकाणे आहेत: ज्या मंदिरात त्यांचा बराच काळ गेला ते मारगुबाई मंदिर, त्यांचा वाडा जिथे त्यांच्या वस्तू जशाच्या तशा जपल्या आहेत, आणि प्रसादाचा हॉल. व्यवस्थापन श्री बाळूमामा संस्थान पाहते.